استان کردستان همواره در طول تاریخ؛ عنوان یک منطقه ی حساس را داشته و در برگیرنده ی آثار کهن و قدیمی بوده است. آثار تاریخی و معماری استان کردستان به دلیل وقوع جنگ تحمیلی آسیب های زیادی دیده اند ولی این منطقه هنوز آثار و نشانه هایی از دوره های مختلف تاریخی همراه خود دارد.
بیش ترین آثار تاریخی و جاذبه های معماری این استان را قلعه ها و پل های تاریخی، عمارت های اعیان و اشراف و غارهای باستانی تشکیل می دهند. غار معروف کرفتو در محدوده استان کردستان قرار گرفته و از مهم ترین و باستانی ترین غارهای ایران به شمار می آید. در روی کتیبه های این غار متونی نقش بسته که از این غار به عنوان معبد هراکلوس (هرکول) نام برده شده است. ساختمان اين غار را به دوران اشکانی و حدود قرن سوم پيش از ميلاد نسبت می دهند.
سد باستانی شو در بانه که در نزدیکی روستای «شو» واقع شده است از آثار دوره ی ساسانی است و تپه قلعه ی زیویه در سقز نمایان گر عظمت معماری در سه هزارسال پیش در این منطقه است. سنگ نبشته معروف اورامانات که در سینه کوه زینانه و در طاق نمایی به ارتفاع 170 و پهنای 150 سانتی متر قرار گرفته؛ به صورت هلالی حجاری و کنده کاری شده است و از دیگر آثار قابل توجه این منطقه به شمار می رود.
پل های قدیمی چون: پل چم گردلان، پل قجور، پل صلوات آباد و پل قشلاق در استان کردستان ازدیگر بناهای تاریخی این منطقه به شمار می روند.
روستای اورامانات تخت مركز دهستان اورامانات که در جنوب باختری شهرستان مريوان قرار دارد از دیگر مکان های دیدنی استان کردستان به شمار می رود. همه ی خانه های روستا از سنگ و اغلب به صورت خشكه چينی و پلكانی ساخته شده است. روستای دركی نیز در فاصله 42 كيلومتری جنوب خاوری مريوان و در يک منطقه ی پای كوهی استقرار يافته است. كوه ها، دره ها، پوشش گياهی و حيات وحش متنوع از جاذبه ها و عناصر طبيعی این روستا به شمار می آیند که این منطقه را به مکانی دیدنی تبدیل کرده است.
بازار بيجار که در بافت قديمی شهر بيجار واقع شده و از آثار دوره قاجاريه است و بازار سنندج و آصف نیز دو بازار معروف است كه به سبک معماری دوره صفويه ساخته شده و از دیگر دیدنی های معماری استان کردستان به شمار می روند.
قلعه قمچقای در 12 كيلومتری روستای قمچقای از توابع بيجار واقع شده است. اين قلعه ی بی مانند از دژهای باستانی و بسيار كهن كردستان به شمار می رود و در شمار شاهكارهای باارزش تاريخی است كه از گذشته های دور به يادگار مانده است.
مسجد دار الاحسان یا مسجد جامع سنندج نیز از بناهای تاريخی و معماری استان کردستان است که ارزش های گردشگری نیز دارد. قرآن نفيس نگل که به خط کوفی و روی پوست نوشته شده از جايگاه خاص معنوی و ارزش های تاریخی برخوردار است. بر اساس روايات موجود این قرآن که در روستای نگل در نزدیکی سنندج نگه داری می شود، يكی از چهارقرآنی است كه در قرون اوليه اسلامی نوشته شده و به چهار اقليم جهان فرستاده شده است.
عمارت های قدیمی و اعیانی که در دوره های مختلف تاریخی توسط افراد مختلف ساخته شده اند؛ بخش دیگری از جاذبه های معماری و تاریخی استان کردستان را تشکیل می دهند. خانه سالار سنندجی که امروزه به موزه سنندج تبدیل شده است بسیار زیبا و دیدنی طراحی شده و امروزه به یکی از جاذبه های مهم گردشگری این استان تبدیل شده است. شيوه و سبک معماری و ساخت اين عمارت نشان از معماری عصر قاجاريه دارد
خانه آصف وزيری که از دیگر بناهای دیدنی سنندج است نیز در مرکز شهر واقع شده و دارای سبک معماری زيبا و منحصر به فردی است و در نوع خود بسيار هنرمندانه و زيبا ساخته شده است.